ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ: ਲੱਛਣ,ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਇਲਾਜ

*ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ* (Anxiety and Depression)
ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੋ ਵੱਖਰੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਹਨ, ਪਰ ਲਗਭਗ 50% ਕੇਸਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਅਕਸਰ ਇਕੱਠੇ ਵਾਪਰਦੀਆਂ ਹਨ. ਹਰੇਕ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਇਲਾਜ ਕਰਨਾ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰਿਆ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਸੰਭਵ ਹੈ ।
ਇਲਾਜ ਦੇ ਕਈ ਤਰੀਕੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਵਾਈ ਅਤੇ ਥੈਰੇਪੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ, ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਇਲਾਜਾਂ ਦਾ ਸੁਮੇਲ ਉਸ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ ।
*ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਵਿਚਕਾਰ ਲਿੰਕ*:-
ਅਧਿਐਨਾਂ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਕਸਰ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠਿਆਂ ਮੌਜ਼ੂਦ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਖੋਜਕਰਤਾਵਾਂ ਕੋਲ ਅਜੇ ਤੱਕ ਇਸ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹਨ ਕਿ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੋਵਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਿਆਂ ਅਨੁਭਵ ਕਿਉਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਚਿੰਤਾ, ਡਰ ਅਤੇ ਤਣਾਅ ਲਗਾਤਾਰ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਲੱਛਣ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਉਦਾਸੀ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ  ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਵਧੇਰੇ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਬਣਦੇ ਹਨ ।
*ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ* (WHO) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਡਿਪਰੈੱਸ਼ਨ, ਚਿੰਤਾ ਵਿਸ਼ਵ ਭਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਰ ਹਨ। ਕੋਵਿਡ ਮਹਾਂਮਾਰੀ ਦੌਰਾਨ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦੀਆਂ  ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ 25 ਫੀਸਦੀ ਦਾ ਵਾਧਾ ਹੋਇਆ ਹੈ ।
ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਵਿਲੱਖਣ ਲੱਛਣ :
*ਓਵਰਲੈਪਿੰਗ ਲੱਛਣ* (Overlaping Symptoms)
ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪ੍ਵੈਸ਼ਨ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਖੋ-ਵੱਖ ਲੱਛਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ । ਹੇਠ ਲਿਖੇ ਕੁਝ ਓਵਰਲੈਪਿੰਗ ਲੱਛਣ ਹਨ:
ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ (ਜਾਂ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜਾਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਨੀਂਦ ਆਓਣਾ), ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਇਕਾਗਰਤਾ ਵਿੱਚ ਕਮੀ, ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਵਿੱਚ ਮੁਸ਼ਕਿਲ, ਸਿਰ ਦਰਦ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰਕ ਲੱਛਣ, ਥਕਾਵਟ, ਮਾਸਪੇਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤਣਾਅ, ਬੇਚੈਨੀ ਅਤੇ ਚਿੜਚਿੜਾਪਨ.
*ਕਾਰਣ*: (Reasons)
ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਆਣੁਵਾਂਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਸਬੰਧੀ ਕਾਰਣ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਜੇ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਹੜੇ ਸਹੀ ਜੀਨ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤਾਂ ਲਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ।
ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਆਮ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਕਾਰਕ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ
ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਇਤਿਹਾਸ, ਬਚਪਨ ਦੇ ਭੈੜੇ ਸਦਮੇਂ (Childhood Traumas), ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਭੈੜਾ ਵਿਓਹਾਰ, ਹੋਰ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸਮਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ, ਸਮਾਜ ਨਾਲੋਂ ਵਖਰੇਵਾਂ ਆਦਿ ।

*ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਦਾ ਇਲਾਜ* (Treatment of Depression and Anxiety)
ਤੁਹਾਡੀ ਬੀਮਾਰੀ ਦੇ ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਕਾਰਣਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਤੁਹਾਡੇ ਇਲਾਜ ਵਿੱਚ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਕਾਉਂਸਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਈਕੋਥੈਰੇਪੀ ਵਧੇਰੇ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਦਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ ।
*ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਕੌਂਸਿਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਈਕੋਥੇਰਾਪੀ* (Psychological Counselling and Psychotherapy):
ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਇਲਾਜ ਲਈ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਕੌਂਸਿਲਿੰਗ ਅਤੇ ਸਾਈਕੋਥੇਰਾਪੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿਚਃ
1. *ਬੌਧਿਕ ਵਿਵਹਾਰਕ ਥੈਰੇਪੀ* (Cognitive Behaviour Therapy): ਇਸ ਵਿਚ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਤਣਾਅਪੂਰਨ ਹਾਲਾਤਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਸੋਚਣ, ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕਿਰਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਾ ਹੈ.
2. *ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ ਥੈਰੇਪੀ* (Exposure Therapy): ਇਸ ਥਰੈਪੀ ਵਿੱਚ ਉਸ ਵਸਤੂ ਜਾਂ ਹਲਾਤ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਵਿੱਚ ਆਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ ਜੋ ਡਰ ਜਾਂ ਚਿੰਤਾ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਐਕਸਪੋਜ਼ਰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ‘ਤੇ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਤ ਮਿਆਦ ਵਿੱਚ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਓਦੋਂ ਤਕ ਜਦੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਅਰਾਮ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ।
*ਦਵੰਦਵਾਦੀ ਵਿਵਹਾਰਕ ਥੈਰੇਪੀ* (Dialectical Behaviour Therapy): ਡੀਬੀਟੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਨਿਯਮਾਂ, ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਸਮੇਂ ਉਸ ਪ੍ਰਤੀ ਵਿਅਕਤਿ ਦੀ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਉਤੇ ਕੇਂਦ੍ਰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ । ਇਹ ਥੈਰੇਪੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਲਈ ਦਿਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਰਿਆਤਮਕ ਫੰਕਸ਼ਨ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲਾਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

*ਡਾਃ ਕੁਲਦੀਪ ਸਿੰਘ*
*ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ*
*+91-98960-63134*
*Email: mindmail@rediffmail.com*